معروف است که سیستمهای پیچیده در مقیاس ریز، اجزایشان برهمکنشهای موضعی دارند ولی در مقیاس درشت، رفتارهای «پدیداره» از خود نشان میدهند که شبیه به رفتار اجزا در مقیاس ریز نیستند. اما به راستی این پدیدارگی چیست؟ آیا درک ویژگیها یا رفتارهای پدیداره نیاز به چیزهای دیگری دارد؟ در این سخنرانی که بر اساس مقاله مروری زیر است، به این مسئله میپردازیم.
https://arxiv.org/abs/2507.04951
سمینارهای هفتگی دانشکدهی فیزیک دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدّین طوسی
دوشنبه ۲۶ آبان
واکسیناسیون فراگیریکی از مهمترین مداخلههای دارویی برای مقابله با همهگیری بیماریها است. مدلهای کلاسیک همهگیرشناسی وجود آستانهای برای میزان واکسیناسیون جامعهای برای رسیدن به ایمنی جمعی را پیشبینی میکنند. تلاش برای واکسینه کردن ۷۰٪ جامعه نمونهای از استفاده از پیشبینیهای این قبیل مدلهاست. با این وجود دادههای دنیاگیری کوید-۱۹ خلاف این ادعا را نشان داده است. چرا رسیدن به آستانه ایمنی جمعی حتی با داشتن کارآمدترین واکسنها در ایجاد ایمنی و جلوگیری از انتقال بیماری تبدیل به امری چالشبرانگیز شده است؟!
دربخش نخست این سخنرانی، با در نظر گرفتن توپولوژی شبکه تماس، توزیع واکسن، همبستگی بین افراد واکسینه شده و کارآمدی واکسنها در ایمنی و جلوگیری، آستانه ایمنی جمعی و اندازه همهگیری را به دست آوردیم. نشان دادیم که حتی با وجود کارآمدترین واکسنها، اندازه همهگیری تابع یکنوایی از میزان هوموفیلی در رفتار افراد در واکسینهشدن است و به خاطر وجود هوموفیلی، رسیدن به ایمنی جمعی میتواند کاملا غیرممکن باشد. در قسمت دوم این ارائه با معرفی یک مداخله غیردارویی به نام «رهگیری تماس» به عنوان روشی موثر و کمهزینه در کنترل شیوع بیماریها، به کم و کیف اثربخشی این مداخله بر یک همهگیری پرداختیم.
امسال هم مانند سال گذشته در حجم زیادی از غم و ملال سپری شد. بسیاری از ما عزیزانی را از دست دادیم که پرپرشدنشان کماکان برایمان باورکردنی نیست. بدتر آنکه هنوز فرصت مناسب برای سوگواری نیز پیدا نکردهایم. روح همه رفتگان شاد و یادشان گرامی! دنیاگیری کرونا به ما نشان داد که هر چه از خرد، تجربه و مدیریت جسورانه فاصله بگیریم آسیب بیشتری خواهیم خورد، چه در غرب آسیا باشیم چه در امریکای شمالی! ما برای حفاظت از خودمان و نسل آینده مجبوریم که به علم با نگاهی حسابشدهتر نظر کنیم. افسوس که جای علم و گفتمانهای منطقی در میان ما همچنان چندان مشهود نیست …
بگذریم. در سالی که گذشت، به فراخور تخصص و تواناییمان، ما در سیتپـــــور تلاش کردیم تا محتوای علمی مناسب این روزگار را تدارک ببینیم. تلاش کردیم تا بیشتر از قبل تولید محتوا داشته باشیم چرا که عبور از این روزهای سخت که با نشر اطلاعات نادرست یا بیدقت همراه شدهاند، بدون خوراک علمی مناسب سختتر خواهد شد. امسال برخلاف میل باطنیمان، مطالبی در قالب استوری، پست و پخش زنده در صفحه اینستاگرامی سیتپور نیز داشتیم.
امسال، از میان ۳۵ پست منتشر شده، مطالب زیر به طور مستقیم یا غیرمستقیم به همهگیری کرونا مربوط بودند:
بخشی از تلاش ما در تابستان گذشته بر این بود تا تصویر واقعیتری از حرفه فیزیک را به نمایش بگذاریم. برای همین مطالبی در توصیف دورنمای آموزشی و پژوهشی فیزیک به شرح زیر منتشر کردیم:
پژوهش در فیزیک
علاوه بر توصیف کلی رشته فیزیک، سعی کردیم با دانشجویان دکتری و پژوهشگران پسادکتری در گرایشهای مختلف فیزیک گفتوگوهای مفصلی داشته باشیم. محتوای این گفتوگوها پیرامون کم و کیف زندگی حرفهای در یک گرایش خاص بود. بسته به بضاعتمان، موفق شدیم پیرامون ۸ گرایش برنامه زنده داشته باشیم. همینطور سمیرا کامرانی یک نوشته در مورد مهندسی هستهای و پرتو پزشکی منتشر کرد.
امسال جایزه نوبل در فیزیک به توسعه دهندگان فیزیک سیستمهای پیچیده رسید. نیمی از این جایزه به جورجیو پریزی و نیم دیگر آن به طور مشترک به شوکورو مانابه و کلاوس هاسِلمن به تعلق گرفت. ما امسال یک گفتوگوی خوب، چند سخنرانی و چند نوشته مربوط به سیستمهای پیچیده منتشر کردیم:
در ضمن، ما در سیتپـــــور پروژه مخصوصی برای سیستمهای پیچیده به نشانی زیر داریم:
پیچیدگی برای همه
در میان رویدادهای تلخ سالی که گذشت، اتفاقهای فرخندهای هم رخ داد و ما در سیتپـــــور دوستان جدیدی پیدا کردیم. از بین آنها بهراد تقوی عزیز در تابستان و سمیه جعفری در انتهای پاییز به جمع نویسندگان سیتپور پیوستند. همچنین از دل گفتوگوهایمان با علی بندری و تیم پادکستهای چنلبی، ویدیو «متجاوزان معرفتی» منتشر شد. سایر نوشتههای امسال در ادامه آمده است:
به عنوان سردبیر سیتپـــــور، میخواهم از همه کسانی که این مدت با رعایت کردن شیوهنامههای بهداشتی از سلامتی خودشان و ما مراقبت کردهاند تشکر کنم. تشکر بعدی ویژه کسانی است که به هر شکلی کوشیدند تا اطلاعات درست به دست مردم برسد و در رویارویی با گسترش شبه علم و خرافات به درستی تلاش خودشان را کردند. دست هر کسی که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم جانی را از آسیبی حفظ کرده به گرمی میفشارم.
از همه نویسندگان و مهمانان سیتپـــــور خصوصا عزیزانی که در برنامه معرفی گرایشها حضور داشتند کمال تشکر را دارم. علاوه بر سعیده زارع که بدون کمک او برگزاری این برنامهها غیر ممکن بود از همه دوستانی که دعوت ما را پذیرفتند بسیار سپاس گزارم. ممنونم از بهار بیداران، زهرا شعرباف، حمید حسنی، مرتضی جعفری، فاطمه مهدیخانی، محمد امین تاجیک، زهرا تبریزی، سینا صفرآبادی، بهراد تقوی، علیرضا وفاییصدر، فریدا فارسیان، امیر سالار نیکاندیش، محمد جوادی، ساناز شکری، محمد حمدی، مژگان خانجانیان پاک، سارا حیدری، سینا سجادی، فرنوش فرهپور، حسین سالاری، حمیدرضا رحمانی، سمانه نصیری، شیما سید علایی و علیرضا سعیدی.
تشکر ویژه از دکتر یاسر رودی بابت حضورش در برنامه پژوهش به عنوان یک محقق میانرشتهای و همه مشاورهها و گفتوگوهایی که در یکسال گذشته داشتهایم. شخصا همصحبتیهایم با یاسر در یکسال گذشته جزو برجستهترین اتفاقات زندگیم خواهد بود.
بنیاد سیتپـــــور یک بنیاد ناسودده است. یعنی سیتپور هیچ راه درآمدی جز کمکهای مردمی (donation) ندارد. ما حتی کوچکترین تبلیغی هم در وبسایت، تلگرام یا اینستاگرام سیتپور منتشر نمیکنیم. اگر مرامنامه ما را خوانده باشید هدف ما از ایجاد سیتپور یک کار دلی ولی حرفهای بوده و هیچگاه به دنبال دکان باز کردن نبودهایم. به همین خاطر صمیمانه از هر کس که به شیوهای به برقراری پروژههای ما کمک میکند سپاسگزاری میکنیم. به طور ویژه امسال از مدرسه دانش بابت حمایت مالی از سیتپـــــور متشکریم!
به عنوان آخرین سطر، در میان آشفتهبازار فضای ترویج علم ایران، بسیار خوشحالیم که آقای حازم فریپور برنده جایزهای به خاطر «یک عمر ترویج علم» شدند. آقای فریپور عزیز سرتان سلامت.
اگر علاقهمند به پیوستن به ما هستید، مرامنامه ما را بخونید.
به یاد آنان که راه را هموار ساختند…
مقالهای که بهش اشاره کردم:
Directed Percolation in Temporal Networks
Epidemic Spreading and Digital Contact Tracing: Effects of Heterogeneous Mixing and Quarantine Failures
میتونید به این بخش از کتاب باراباشی هم نگاه کنید اگه دنبال جزئیات فنی بیشتری هستید:
http://networksciencebook.com/chapter/10
بد نیست به این نوشتهها هم نگاهی کنید:
بیش از یک سال از شروع دنیاگیری کووید-۱۹ میگذرد. در این مدت دولتهای مختلف با روشهای متفاوتی شرایط ناشی از این بیماری را مدیریت کردهاند. در این برنامه آرشام غواصیه و عباس ک. ریزی که هر دو دانشجوی دکتری شبکههای پیچیده هستند در مورد راهحلهای کنترلی ارائه شده توسط دانشمندان پیچیدگی در مورد بیماریها خصوصا کرونا صحبت خواهند کرد. این برنامه به دنبال بیان تجربههای حاصل از گزارشهای علمی و دادهمحور در جوامع مختلف تدارک دیده شده.
🔗 ویدیو در اینستاگرام
🔗 ویدیو در یوتیوب
🔗 ویدیو در اینستاگرام
🔗 ویدیو در یوتیوب
به دعوت بچههای انجمن علمی فیزیک دانشگاه تهران در مورد شبکههای پیچیده حرف زدم. ویدیو جلسات ضبط شده. در ادامه اسلایدها رو گذاشتم.
در این قسمت ابتدا به سراغ انگاره پیچیدگی میرویم و پیرامون تحول انگاره در فیزیک در دهههای گذشته صحبت میکنیم. نشان میدهیم که فیزیک آماری در گذار از ریزمقیاس به بزرگمقیاس با چه چالشهایی روبهرو بوده. سپس به دنبال توجیه رفتارهای جمعی در سیستمهای فیزیکی و زیستی به اهمیت برهمکنشهای نابدیهی و شبکههای پیچیده میرسیم.
در ادامه قسمت قبل، به دنبال توجیه رفتارهای جمعی در سیستمهای فیزیکی و زیستی به اهمیت برهمکنشهای نابدیهی و شبکههای پیچیده میرسیم و به ویژگیهای این شبکهها و پدیدههای دینامیکی روی آنها میپردازیم. سرانجام در مورد مدلسازیهای انتشار ویروس کرونا صحبت خواهیم کرد!