سمینارهای هفتگی دانشکدهی فیزیک دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدّین طوسی
دوشنبه ۲۶ آبان
بهخاطر روایتگری در علم!
برچسب: پیچیدگی
انگاره پیچیدگی عینک جدیدی برای مطالعه طبیعت به ما میدهد. سیستمهای پیچیده از تعداد زیادی اجزا تشکیل شدهاند و نوعی نظم یا تازگی نسبت به اجزایشان بر آنها حاکم است. این سیستمها در مقیاس ریز، اجزایشان برهمکنشهای موضعی دارند ولی در مقیاس درشت، رفتارهای «پدیداره» از خود نشان میدهند که شبیه به رفتار اجزای آن در مقیاس ریز نیست. پدیدارگی در مورد این جور پدیدههاست.
این ویدیو دعوتی است برای خواندن این مقاله مروری کوتاه:
What is emergence, after all?
https://arxiv.org/abs/2507.04951
The term emergence is increasingly used across scientific disciplines to describe phenomena that arise from interactions among a system’s components but cannot be readily inferred by examining those components in isolation. While often invoked to explain higher-level behaviors, such as flocking, synchronization, or collective intelligence, the term is frequently used without precision, sometimes giving rise to ambiguity or even mystique. In this perspective paper, we clarify the scientific meaning of emergence as a measurable, physically grounded phenomenon. Through concrete examples, such as temperature, magnetism, and herd immunity in social networks, we review how collective behavior can arise from local interactions that are constrained by global boundaries. By disentangling emergence from vague overuse, we emphasize its role as a rigorous tool for understanding complex systems. Our goal is to show that emergence, when properly framed, offers not mysticism but insight.
فایل صوتی: https://t.me/RadioPhysicsIr/244
پتّر دانشمند خوش فکر و خوش ذوقیه که به تازگی پیش ما اومده. خیلی خوشحالم از این بابت. ویژگی مهم پتر اینه که علاوه بر اینکه از لحاظ فنی در علم پیچیدگی فرد سرشناسیه، بسیار هم وبلاگنویس خوبیه و ید طولایی در تولید محتوای با کیفیت از لحاظ نمایشی داره. بسیار میدونه و بسیار خوب بیان میکنه. توی این پست، پتر فهرستی از کتابهای اثرگذار در زمینه پیچیدگی رو فهرست کرده و لینک دسترسی بهشون رو هم گذاشته. این کتابها عموما برای مردم عادی نوشته شدند و تغییر قابل توجهی در نگاه مردم به انگاره پیچیدگی ایجاد کردند.
The golden age of complexity science books
– Petter Holme
عامهپسند خوب است ولی با احتیاط حمل شود!
فراموش نکنیم که همیشه کتابهای عامهپسند یک جایی کمیتشون لنگ میزنه و فقط متخصصهای امر میتونن در دام کجفهمیهاش نیفتن. مهم هم نیست که چه کسی اون کتاب رو نوشته، هاوکینگ یا روولی. برای همین همیشه موقع مطالعه آثار عامهپسند باید گوشه چشمی به این نکته هم داشته باشیم. مثلا هرکسی میتونه کتاب «تاریخچه مختصر زمان» هاوکینگ یا «ترتیب زمان» روولی رو بخونه، لذت ببره و بعدش هم به ماهیت زمان، سیاهچالهها و مِهبانگ فکر کنه. اما باید به خاطر بسپاره که برای نتیجههایی که میگیره یا افکاری که برای خودش بسط میده حتما باید با یک متخصص مشورت کنه. اگر هم واقعا به این موضوعات علاقهمند شد که خب شروع به تحصیل در این چیزها کنه!
پیدا شدن کجتابی در عامهپسندها فقط به این برنمیگرده که در ساده کردن مفاهیم ممکنه بخش مهمی از اطلاعات از بین بره. یا اینکه راوی توانایی لازم در بیان مسئله به زبان مردم را نداشته باشه یا غرضورزانه به یک موضوع بپردازه. بلکه به این خاطر که وقتی محتوایی به جای مطرح شدن در یک گروه محدود به متخصصها، به سپهر عمومی میاد دو اتفاق مهم میافته:
اول این که هر شخص مستقل از دانش قبلی و توانایی تجزیه و تحلیل یک مطلب جدید با یک سری مفاهیم یا پرسشهای جدید روبهرو میشه. به همین خاطر، افراد مختلف درکهای مختلف یا کجفهمیهای مخلتف میتونن پیدا کنن. شما به کسی که کوررنگی داره چهطور میتونید حالی کنید که فلانجا سبزه و کنارش قرمز؟! مضافبر اینکه وقتی موضوعی در سپهر عمومی مثل تالارهای گفتوگو یا کلابهاوس مطرح میشه به دنبالش بحث و حرف و حدیث هم پیدا میشه. اون موقع آدمهای مختلف با درکهای متفاوت و همراه با سوگیریهای خاص خودشون بر سر موضوعاتی بحث میکنند که ممکنه اصلا ربطی به هم نداشته باشند.
در میانه این جور گفتوگوها اگر متخصص باشید باید خر بیارید و باقالی بار کنید و اگر عامی باشید باید دربهدر به دنبال پرتقال فروش بگردید!
دوم اینکه اگر یک قدم برگردیم به عقب، قبل از رویارویی با یک اثر عامه پسند، باید به خاطر بسپاریم چیزی که امروز به عنوان یک یافته علمی در دسترس ما قرار گرفته وحی منزل نیست و میتونه نادرست یا ناکامل باشه یا فقط در شرایط خاصی درست باشه. به قول فاینمن، گزارههای علمی از این جنس نیستند که چه چیزی درست یا نادرسته، بلکه اونا گزارههایی هستند با درجههای مختلفی از عدم قطعیت در مورد چیزهایی که میدونیم. به همین خاطر حتی متخصصها که مسائل رو با جزئیات فنی بیشتری میدونند و درک عمیقتری از مسائل دارن هم همیشه با نگاه تردید به یافتهها نگاه میکنند. در عامهپسندنویسی ممکنه بسته به پیچیدگیهای فنی، عامهپسندنویس از بیان یا شرح بعضی از جزئیات خودداری کنه. حالا شما حساب کنید موقع خوندن عامهپسندها که خیلی از جزئیات محو شده چه میزان باید به درکمون از طبیعت شک کنیم. شک البته لزوما چیز بدی نیست؛ علم فرهنگ شک و تردیده. ما با تشکیک، در علم بالغ میشم!
به همین خاطر علم، یک مسیر شناختی پویا است. یعنی با وجود عدم قطعیتهای همیشگی، به مرور زمان، به واسطه یافتهها و نظریههای جدید درک ما از اتفاقات دچار تغییر و تحول میشه. بعضی از اوقات کتابهای عامهپسند قدیمی تا سالها مثل تکهای جواهر میدرخشن چون خالق اثر درک عمیقی از موضوع و زبردستی خاصی در بیانش داشته و از همه مهمتر در انتخاب موضوع به قدری خوششانس یا شاید آگاه بوده که در چشمانداز پیش رو درک ما از اون موضوع دچار تغییر اساسی نشده. به عنوان مثال، همونطور که پتر در نوشتهش توضیح داده ایده اساسی کتاب درخشان «طبیعت چگونه کار میکند؟» پیرامون بحرانیت خودسامانده است. در حالی که امروز که حدود ۲۰ سال از نگارش اون کتاب میگذره میدونیم که بحرانیت خودسامانده روشی نیست که طبیعت برای کار کردن انتخاب کرده باشد مگر در موارد بسیار نادری!
برای مطالعه بیشتر
شرح پیچیدگی
دفترچهای برای توضیح مفهوم پیچیدگی بر اساس آرا صاحبنظران این حوزه
این برنامه به منظور آشنایی بیشتر با علم شبکه و علم داده در قالب یک گفتوگوی زنده اینستاگرامی برگزار شد. در این برنامه به این کتابها و مطالب اشاره شد:
میهمانان
مژگان خانجانیان پاک 🇮🇷
دانشجوی دکتری فیزیک سیستمهای پیچیده، انتشار بیماری در شبکههای پیچیده، دانشگاه تحصیلات تکمیلی زنجان
سارا حیدری 🇫🇮
دانشجوی دکتری سیستمهای پیچیده، جامعهشناسی محاسباتی، دانشکده علوم کامپیوتر، دانشگاه آلتو
سینا سجادی 🇦🇹
دانشجوی دکتری علم شبکه، علوم اجتماعی محاسباتی، مرکز علوم پیچیدگی وین
پرسشهای اصلی که در این برنامه دنبال شد به شرح زیر است:
- اسم دقیق این گرایش چیست؟
- هدف و پرسشهای معروف در این گرایش چیست؟ متخصصان به چه نوع از مسائل علاقه دارن؟
- به نظر شما چه تصویر رایج غلطی در ذهن عوام در مورد این گرایش وجود دارد؟
- چگونه با این رشته آشنا شدین؟
- چهطور متوجه شدید که این گرایش مناسب شماست؟
- محیط کار شما چه شکلی است؟ (آزمایشگاه، رصدخانه، پشت میز، کار با کامپیوتر و …)
- یک روز عادی در زندگی حرفهای شما چگونه سپری میشود؟
- آیا از انتخابتان راضی هستید؟
- سختیهای زندگی شما شامل چه چیزهایی میشود؟
- آیا به سایر علاقهمندان به این گرایش توصیه میکنید که بهطور حرفهای به این گرایش بپردازند؟
- مقدمات علمی و فنی لازم برای ورود به این گرایش
- درسهای اصلی (ارائه شده و نشده در مقطع کارشناسی)
- مهارتهای جانبی (توانایی محاسباتی و کار کردن با نرمافزارهای خاص)
- کدام دانشگاه و یا مراکز تحقیقاتی در ایران به این گرایش میپردازند؟
- بازار کار در ایران و خارج چگونه است؟
- امکان تحصیل در خارج از کشور و پذیرش گرفتن در این گرایش چگونه است؟
- آینده کاری و وضعیت رفاهی خود را چگونه میبینید؟ در ایران/خارج
در اینستاگرام ببینید:
در یوتیوب بینید:
اطلاعات بیشتر:
فیزیک آماری و سیستمهای پیچیده
- «پیچیدگی برای همه!»
- داستان پیچیدگی: «چرا بیشتر، متفاوت است؟»
- ترمودینامیک و مکانیک آماری رو جدیتر بگیرید!
- «ماهیت و ویژگی»
- حکایت «سیستمهای پیچیده» چیست؟!
- سرنوشت علم: «از فلسفه طبیعی تا نظریه پیچیدگی»
- #شرح_پیچیدگی
- «بیست سال علم شبکه»
- نظریه گراف و علم شبکه
- آیا فیزیک میتواند شبکههای اجتماعی مانند فیسبوک را تحلیل کند؟!
- مدل باراباشی-آلبرت و تولید شبکههای بیمقیاس
- بالانس تئوری چی میگه؟!
- نگاهی به کتاب «فرمول: قوانین عمومی موفقیت» نوشته باراباشی
- یادگیری «سیستمهای پیچیده» رو از کجا و چهطور شروع کنیم؟!
- پیشنهادهایی برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی سیستمهای پیچیده
- سرطان از نگاه پیچیدگی
- فرکتالها، مفاهیم مقیاسی و بازبهنجارش
- پدیدههای بحرانی ۱۵۰ سال پس از چارلز دلاتور
- نگاهی بر مسئله تاشدگی پروتئینها
- «گذار فاز»، قسمت صفرم
- آگار، گذارفاز و بازگشتناپذیری
- در باب جایزهی نوبل فیزیک ۲۰۱۶: «گذار فازهای تپولوژیک و فازهای تپولوژیک ماده»
بعد از مدتها، فرصتی پیش اومد تا با مهدی در مورد وبلاگنویسی و روایتگری در علم گپ بزنیم. ویدیوی این گفتوگو ضبط شده و در ادامهی این نوشته میتونید ببینیدش. بهطور کلی در مورد این حرف زدیم که چرا وبلاگنویسی مهمه، منظورمون از روایتگری در علم چیه و اشارههایی هم داشتیم به تجربههامون در سیتپور. حین این گپ و گفت یک سری وبلاگ معرفی شد و یک سری ایده و ترفند برای شروع وبلاگنویسی که سعی میکنم اینجا به اونها اشاره مختصری کنم.
برای شروع وبلاگنویسی
.There is nothing to writing. All you do is sit down at a typewriter and bleed
Ernest Hemingway, awarded the 1954 Nobel Prize in Literature
میتونید به سادگی وبلاگ شخصی خودتون رو توی blog.ir یا ویرگول یا هر جای دیگه درست کنید. برای دنبال کردن وبلاگهای مورد علاقهتون هم میتونید همه رو به صورت یکجا به کمک feedly.com داشته باشید. این نوشته از جادی رو بخونید: برای پیشرفت مجدد، دوباره وبلاگ بنویسید!
وبلاگهای پیشنهادی
وبلاگهایی که شخصا دنبال میکنم رو با توجه به سطح مطالبشون لیست کردم. منظور از «عمومی» یعنی مناسب هر علاقهمندی بدون در نظر گرفتن پیش زمینه خاصی هستند. «کمی فنی» یعنی باید دانش عمومی از ریاضیات و فیزیک داشته باشید. مثلا دانشجوی کارشناسی این رشتهها باشید. «فنی» یعنی نیاز به دونستن پیشزمینههای خاص در فیزیکی یا ریاضی هست. «خیلی فنی» هم یعنی باید دانشجوی تحصیلات تکمیلی باشین دستکم!
برای زندگی روزمره و بیشتر برای جنبههای عمومی مسئله:
«عمومی» «کمی فنی» نوشتههای مربوط به فیزیک جریاناصلی:
«کمی فنی» فیزیک آماری، مادهچگال و محاسباتی:
«فنی» سیستمهای پیچیده، یادگیری ماشین و علوم داده:
«فنی» «خیلی فنی» برای عمیق شدن در ریاضیات:
«خیلی فنی» این دو تدتاک رو هم برای جنبه عمومی نوشتن پیشنهاد میکنم:
۲۵امین گردهمایی انجمن علمی ژرفا با موضوع سیستمهای پیچیده با همکاری انجمنهای علمی فیزیک، همبند، شناسا از دانشگاه صنعتی شریف و مرکز شبکههای پیچیده و علم دادهٔ اجتماعی دانشگاه شهید بهشتی در تاریخ ۲۴ام اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۸ برگزار شد.